آغاز
محمود فرشچیان در ۴ بهمنِ ۱۳۰۸ در اصفهان زاده شد.[۴] او از کودکی در فضایی هنری رشد یافت. محیط خانه خانوادگی او در محله احمدآباد اصفهان امکان رشد هنری وی را فراهم میکرد.[۵]
یادگیری هنر
پدر فرشچیان که نماینده فرش اصفهان بود، او را به کارگاه نقاشی میرزا آقا امامی برد و امامی به استعداد فرشچیان در زمینه نقاشی پی برد. در این دوره، فرشچیان با هنر ایرانی به ویژه هنر دورههای تیموری و صفوی آشنا شد. او سپس در سال ۱۳۲۴ وارد مدرسه هنرهای زیبای اصفهان شد و نزد عیسی بهادری آموزش دید و در ۱۳۲۹ دیپلم خود را دریافت کرد. پس از آن به مطالعه هنر نقاشی، قالیبافی و کاشیکاری اصفهان پرداخت. فرشچیان کار مینیاتور خود به نام بامدادان که تفاوت نکند لیل و ناهار را در سال ۱۳۲۵ طراحی کرد.[۶]
سفر به اروپا
فرشچیان پس از پایان خدمت سربازی در سال ۱۳۳۲ برای گذراندن دوره هنرستان هنرهای زیبا به اروپا سفر کرد و چندین سال به مطالعهٔ آثار هنرمندان غربی در موزهها پرداخت.[۶] بنا بر گفته خودش، در اروپا اول کسی بود که با بستهای از کتاب و قلم وارد موزه میشد و آخر از همه از موزه خارج میشد.[۷] پس از بازگشت به ایران، فرشچیان کار خود را در اداره کل هنرهای زیبای تهران آغاز کرد و به مدیریت اداره ملی و استادی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران برگزیده شد.[۸][۹]
فرشچیان در نیوجرسی، ایالات متحده ساکن بود و سفرهای دورهای و فصلی به ایران داشت.[۸][۹]
زندگی شخصی
فرشچیان در سال ۱۳۳۴ با نیادخت قوامی ازدواج کرد و سه فرزند به نامهای علیمراد، لیلا و فاطمه به دنیا آورد. علیمراد پزشک و لیلا روانشناس است. فاطمه فرزند دیگر فرشچیان در دهه ۱۳۶۰ به سازمان مجاهدین خلق ایران پیوست و سال ۱۳۶۷ به همراه همسرش ابوذر ورداسبی در عملیات فروغ جاویدان کشته شد.[۴]
محمود فرشچیان از کودکی در فضایی آکنده از عشق به هنر رشد یافت. خانه خانوادگیاش در محله احمدآباد اصفهان، با درختان، حوضها، فوارهها آکنده بود و بخشی به نام «خانه مرغها»، بستری بود برای پرورش تخیل و مشاهده دقیق طبیعت. خاطرات بازی با مرغها، خروسها، کبوترها و گنجشکها در آثارش بهوضوح دیده میشود—در رنگها، پرها و حرکات زندهای که با قلمش جان میگیرند. فرشچیان فراتر از ظاهر، به روحیات و شخصیتهای متفاوت پرندگان توجه داشت.[۱۰]
سوابق حرفهای
نخستین نمایشگاه مستقل فرشچیان در سال ۱۹۴۸ در دفتر انجمن فرهنگی ایران و بریتانیا در اصفهان برگزار شد. دومین نمایشگاه او در قصر چهل ستون اصفهان برگزار شد. پس از آن آثار خود را به خارج از ایران میفرستاد. اما نمایشگاه او در سال ۱۹۶۰ در استانبول، ترکیه باعث شد هنر خود را به جهان معرفی کند.[۶] نخستین نمایشگاههای وی در ایالات متحده به سالهای ۱۹۷۲ و ۱۹۷۳ برگزار شدند.[۱۱]
آثار فرشچیان در ۵۷ نمایشگاه انفرادی و ۸۶ نمایشگاه گروهی در ایران، اروپا، آمریکا و کشورهای آسیایی به نمایش گذاشته شدهاند. آثار او در چندین موزه و مجموعههای مهم جهانی نمایندگی میشوند. او بیش از ده جایزه از مؤسسات هنری و مراکز فرهنگی مختلف دریافت کرده بود.
«موزه استاد محمود فرشچیان» که به آثار او اختصاص یافته است در سال ۱۳۸۰ توسط بنیاد میراث فرهنگی در مجموعه فرهنگی سعدآباد تهران گشایش یافت.[۱۲]
طراحی ضریح (قاب شبکهای شبیه جعبه که بر بالای آرامگاه قرار میگیرد)، سقف، درب و زیرزمین حرم امام رضا در مشهد و عضویت او در کمیتهٔ ناظر بر ساخت حرم، نمونهای دیگر از آثار هنری او است.
آثار فرشچیان در مجموعههای خصوصی افرادی چون شاهزاده آکیشینو ژاپن، الیزابت دوم و شاهزاده فیلیپ، ملکه یویلیانای هلند، شاهزاده آقاخان چهارم، روسای جمهور و نخستوزیران پیشین ایالات متحده، فرانسه، ایتالیا، برزیل و هند، جیمز ویلیام فولبرایت، آرتور پوپ و حتی مایکل جکسون نگهداری میشوند.[۱۳]
بر اساس گزارش یک حراجی در نوامبر ۲۰۲۱ توسط Ira and Larry Goldberg Coins & Collectibles یکی از نقاشیهای فرشچیان به مبلغ ۳۳٬۶۰۰ دلار فروخته شد. این نقاشی با نام «داستان تصویری فانتزی» بالاترین قیمت حراج را به خود اختصاص داد.[۱۴]
فرشچیان در اسفند ۱۳۹۷ همزمان با ثبت ملی هنر نگارگری مینیاتور در فهرست میراث ناملموس به عنوان حامل میراث فرهنگی در فهرست گنجینههای زنده بشری قرار گرفت.[۱۵]
درگذشت
در ۱۶ مرداد ۱۴۰۴ سخنگوی شهرداری اصفهان اعلام کرد که فرشچیان در بیمارستانی در ایالات متحده بستری است و وضعیت جسمانی او وخیم گزارش شده است.[۱۶] با این حال، بهمن نامورمطلق، رئیس پیشین فرهنگستان هنر و رئیس پیشین دانشگاه استاد فرشچیان، این خبر را تکذیب کرد و اظهار داشت که بر اساس گفتگو با همسر فرشچیان، او به دلیل زمینخوردن به بیمارستان مراجعه کرده و در آنجا به ذاتالریه مبتلا شده است. نامورمطلق همچنین از قول همسر فرشچیان افزود که او در خانه تحت مراقبت است و در وضعیت هوشیاری کامل به سر میبرد.[۱۷] فرشچیان در صبح ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ در ایالات متحده درگذشت.[۱۸][۱۹]
پیکر محمود فرشچیان در بامداد ۲۷ مرداد وارد اصفهان شد و بعد از ظهر همان روز در کنار آرامگاه صائب تبریزی در خیابان صائب اصفهان دفن شد.[۲۰]
سبک و زیباییشناسی
فرشچیان بنیانگذار مکتب خود در نقاشی ایرانی بود که پایبند به شکل کلاسیک همراه با استفاده از تکنیکهای جدید برای توسعه دامنه نقاشی ایرانی بود. او به این شکل هنر، روح جدیدی بخشید و آن را از رابطه همزیستی تاریخ با شعر و ادبیات تغذیه کرد تا استقلالی به این هنر بدهد که پیش از آن کمتر داشت. نقاشیهای قدرتمند و نوآورانه او پویا و گسترده و پر از جنب و جوش بودند، با تلفیقی جذاب از عناصر سنتی و مدرن، که ترکیبات سبک منحصر به فرد او در نقاشی بودند. برخی از تواناییهای او احساس فوقالعاده خلاقیت، نقوش متحرک، خلقت فضایهای گرد و منحنی، خطوط نرم و قدرتمند، و خلقت رنگهای مواج بودند. آثار فرشچیان ترکیب دلانگیزی از اصالت و نوآوری بود. آثار او از شعر کلاسیک، ادبیات فارسی، قرآن، کتابهای مقدس مسیحیان و یهودیان، و همچنین تخیل عمیق خود او تأثیر گرفته بود.[۲۱] فرشچیان نقش مهمی در معرفی هنر ایران به صحنه بینالمللی هنر ایفا کرده بود. او دعوت شد تا در دانشگاههای متعدد و مؤسسات هنری صحبت کند. شش کتاب و مقالات متعددی در مورد آثار وی منتشر شده است.[۲۲]
عصر عاشورا یکی از مهمترین آثار محمود فرشچیان است که در سال ۱۳۵۵ به تصویر کشید ولی پس از انقلاب ۱۳۵۷ مورد توجه قرار گرفت.[۶]
امبرتو بالدینی، استاد تاریخ هنر و رئیس دانشگاه بینالمللی هنر فلورانس ایتالیا معتقد بود برای دریافت باطنی یا درونی کار فرشچیان دیدی ژرفنگر لازم است و صبری زمانگیر، و فرشچیان در حوزه نقاشی ایرانی یک نقطهٔ عطف و پدیدهای شگرف بهشمار میآید.[۲۳]
در سال ۲۰۰۷ طراح بریتانیایی-عمانی، عمر علی، نقاشی فرشچیان با عنوان روز پنجم آفرینش را به عنوان منبع اصلی الهام برای مجموعهٔ خود در هفتهٔ مد لندن به کار برد.[۲۴]
دیدگاه هنری
از فرشچیان نقل شده که چون از امام هشتم شیعیان برای دست معیوبش شفا گرفت، خادم افتخاری حرم وی شده است.[۲۵] وی درونمایه نقاشی ایرانی را عرفان ایرانی میدانست. او گفته بود رابطه هنر و مذهب رابطهای ناگسستنی است. اما در اصل باید حقیقت را جست.[۶]
او دلبسته نقاشی سنتی ایران بود و به هنر مدرن سوءظن داشته و معتقد بود که هنر مدرن به بنبست رسیده است. محمود فرشچیان همواره از نبود فضای مناسب برای رشد نقاشی ایرانی و اسلامی انتقاد میکرد و به همین دلیل ایران را ترک کرد.[۶]
یادمانها
موزه محمود فرشچیان که بیش از ۵۰ اثر از او را در خود جای داده است در سال ۱۳۸۰ در مجموعه ۱۱۰ هکتاری کاخ سعد آباد افتتاح شد.[۲۶]
فیلم مستندی نیز با عنوان عشقپرداز به کارگردانی حمید کاویانی و با حضور عزتالله انتظامی، پرویز پورحسینی و با صدای زیبا بروفه در نکوداشت او ساخته شده است که در آیین رونمایی کتاب پنجم او به نمایش درآمد.[۲۷]
در ۳۰ مهر ۱۳۹۷ دانشگاه محمود فرشچیان با عنوان کامل «دانشگاه هنرهای اسلامی-ایرانی استاد فرشچیان» بهعنوان زیر مجموعهٔ دانشگاه آزاد اسلامی افتتاح شد.
برای اطلاعات بیشتر به لینک زیر مراجعه کنید
